de golf, het symbool van onze loge

Heraclitus, vrijmetselarij en filosofie

door B.·. Joris S
Aqua, autonome Loge
aan de stroom
O.·. Antwerpen
Lithos CL

De Griekse filosoof Heraclitus (544-483 BC) wordt ingedeeld bij de presocratici. Hij was afkomstig van Efese in Klein-Azië. Zijn werk, waarvan nog slechts enkele fragmenten bekend zijn, is van grote invloed geweest voor de Griekse filosofie. Omdat hij in zijn verhandeling, getiteld: ‘Over de natuur’, dikwijls moeilijk verstaanbare taal hanteerde, kreeg hij de bijnaam ‘Skoteinos’ (de duistere). Hij stelde dat het zoeken naar het duurzame en het onveranderlijke tevergeefs was. Het is juist het feit dat alles veranderlijk is, waar we zeker kunnen van zijn. Heraclitus beschouwde vuur als het oerbeginsel (archè) waaruit al het andere was voortgekomen. Vuur zorgt ervoor dat alle materie continu verandert; door het vuur verwordt hout tot as. Alles wijzigt voortdurend, niet alleen de materiële wereld maar ook: de mensen, de politiek en de instellingen. Deze dynamiek noemde hij de 'Logos' (het woord of de eeuwiggeldende uitleg) die zich door allerlei tegenstellingen heen ontwikkelt. Heraclitus trachtte zijn inzichten veelal via aforismen en in beeldspraak te uiten:

“Panta rhei, ouden menei”, betekent: “Alles stroomt en niets is blijvend.”
“Je kan je voet geen tweemaal in dezelfde stroom dompelen. De zon is elke dag nieuw. God (de kosmos of kosmische gerechtigheid): is dag en nacht, zomer en winter, oorlog en vrede, verzadiging en honger.”

Alles is in voortdurende verandering en alles staat in tegenstelling tot iets anders. Zo is er geen licht zonder duisternis, geen gezondheid zonder ziekte, geen oorlog zonder vrede, geen liefde zonder haat. Deze tegenstellingen leiden tot conflicten waaruit weer nieuwigheden ontstaan. Vooruitgang is slechts mogelijk door dit conflict van tegenstellingen. Heraclitus ligt met dit idee aan de basis van de dialektiek, die later door Hegel en Marx verder zal worden uitgewerkt. De voortdurende strijd tussen tegendelen brengt de ontwikkeling terug op gang m.a.w. het conflict tussen these en antithese leidt tot synthese. De bekende wetenschapsfilosoof Karl Popper trekt in zijn werk getiteld: ‘De open samenleving en haar vijanden’, scherp van leer tegen de denkpatronen van Heraclitus. Vooral de historicistische denkbeelden van de onverbiddelijke en onveranderlijke lotsbestemming zijn volgens Popper antirationeel. Maar dat belet niet dat Popper Heraclitus eert door hem te beschouwen als een denker van een ongeëvenaarde kracht en originaliteit aan wiens denkbeelden de filosofische traditie duidelijk schatplichtig is.
Volgens Heraclitus houdt de logos een verborgen harmonie van tegenstellingen in. De mensen moeten deze wijsheid leren inzien en er zich naar schikken.

“Er is slechts één wijsheid: op voet van vertrouwdheid te staan met het inzicht, dat overal alles bestiert. Deze wereld, die dezelfde is voor allen, is door geen van de goden of mensen gemaakt. Zij was altijd, is nu, en zal altijd zijn een eeuwig levend vuur, dat nu eens opflakkert en dan weer uitdooft. ”

Zo is ook de maçonnerie constant ten prooi aan twee onafscheidelijke tegenstellingen die niet op zichzelf kunnen bestaan. De ene bevat een componente van conservatieve aard, die belichaamd wordt door het ritueel, dat vast ligt (ne varietur), ons inspireert en bindt met onze voorgangers en voor stabiliteit zorgt. Het ritueel is voor maçons wat de mantra‘s zijn voor de boeddhisten. De andere componente is progressief en werkt begeesterend onder de vorm van maçonnieke arbeid en onze actieve zoektocht naar licht en zingeving. Beide tendenzen houden elkaar voortdurend in evenwicht, al is de ene soms nadrukkelijker aanwezig dan de andere. Op deze zoektocht naar licht en waarheid weten we dat geen enkel verworven inzicht definitief is, geen waarheid eeuwig. Alles wordt op elk ogenblik opnieuw in vraag gesteld: “panta rhei, ouden menei...”

heraklitos, vrijmetselarij en filosofie

Bibliografie:

 - ‘Filosofie is voor iedereen. Inleiding op 2500 jaar denken’, Ludo Abicht
   ISBN 90-334-2620-X
 - ‘Geschiedenis van de Westerse filosofie’, Bertrand Russell
   ISBN 90-215-8996-6
 - ‘De open samenleving en haar vijanden’, Karl Popper
   ISBN 978-90-5637-917-9



top, dialektiek en vrijmetselarij

bottom, dialektiek en vrijmetselarij

XHTML      CSS